Piano, hay còn gọi là dương cầm, là một loại nhạc cụ dây có bàn phím, trong đó âm thanh được tạo ra khi các búa gỗ nhỏ, bọc vật liệu mềm (ngày nay thường là len nén dày) gõ vào hệ thống dây đàn bên trong. Ở những cây piano thời kỳ đầu, vật liệu phủ búa thậm chí còn được làm từ lông động vật.
Người chơi piano tác động trực tiếp lên bàn phím được sắp xếp theo hàng ngang, mỗi phím hoạt động như một đòn bẩy nhỏ. Khi phím được nhấn bằng lực của các ngón tay ở cả hai tay, cơ cấu truyền động sẽ khiến búa bật lên và gõ vào dây đàn, từ đó tạo ra âm thanh. Điểm đặc biệt của piano nằm ở khả năng điều khiển sắc thái âm thanh – mạnh hay nhẹ – hoàn toàn phụ thuộc vào lực nhấn của người chơi.
Đàn piano được phát minh tại Ý bởi Bartolomeo Cristofori vào khoảng năm 1700, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử các nhạc cụ bàn phím.
Tên gọi và từ nguyên
Trong quá khứ, người Việt sử dụng khái niệm “Tây Dương” (nghĩa là “biển phía Tây”) để chỉ các quốc gia Tây Âu. Khi piano được du nhập từ phương Tây vào Việt Nam, nhạc cụ này ban đầu được gọi là “Tây Dương cầm”, sau đó được rút gọn thành “dương cầm”, cách gọi vẫn còn phổ biến cho đến ngày nay.
Tại Trung Quốc, piano được gọi là “Cương cầm” (鋼琴 – gāng qín), mang ý nghĩa “đàn bằng thép”, nhấn mạnh vào hệ thống dây kim loại chịu lực căng lớn bên trong đàn.
Cần lưu ý rằng, trong Hán – Việt cũng tồn tại một nhạc cụ khác có tên là dương cầm, dùng để chỉ đàn tam thập lục của Trung Quốc. Tuy nhiên, nhạc cụ này không có mối liên hệ nào với piano hiện đại, dù trùng tên gọi.
Lịch sử hình thành và phát triển của piano
Những cây piano cổ điển ngày nay có nguồn gốc trực tiếp từ các nhạc cụ bàn phím như clavichord và harpsichord (clavecin), phổ biến tại châu Âu trong khoảng thế kỷ 16 và 17. Trong khi harpsichord tạo âm thanh bằng cách gảy dây, thì clavichord cho phép biểu cảm tốt hơn nhưng âm lượng lại quá nhỏ.
Khoảng năm 1700, Bartolomeo Cristofori đã nảy ra ý tưởng chế tạo một cây harpsichord có khả năng thể hiện âm nhạc giàu cảm xúc hơn. Ông thay thế cơ chế gảy dây bằng hệ thống búa gõ vào dây, tạo tiền đề cho sự ra đời của piano. Một cải tiến mang tính cách mạng khác là cơ cấu búa thoát (escapement), cho phép búa tách khỏi dây ngay sau khi gõ, giúp người chơi có thể lặp lại nốt nhanh hơn và kiểm soát biểu cảm tốt hơn.
Những cây piano đầu tiên của Cristofori vẫn mang nhiều nét thiết kế của đàn clavecin, và âm thanh chưa khác biệt quá lớn. Tuy nhiên, điểm mới mẻ nằm ở việc người chơi có thể kiểm soát cường độ âm thanh thông qua lực nhấn phím, điều mà các nhạc cụ trước đó không làm được.
Piano trở thành nhạc cụ độc lập
Trong một thời gian dài, các thiết kế của Cristofori chưa thực sự được biết đến rộng rãi. Mãi đến cuối thế kỷ 18, khi các bản mô tả chi tiết về piano của ông được công bố, nhiều nhà chế tác bắt đầu quan tâm và phát triển nhạc cụ này theo hướng độc lập với clavecin.
Tại Đức, Gottfried Silbermann cùng các học trò như Christian Friederici và Johannes Zumpe đã tiếp tục cải tiến piano. Ban đầu, nhạc cụ này chưa tạo được ấn tượng mạnh, nhưng đã nhận được sự ủng hộ quan trọng từ Johann Sebastian Bach vào năm 1747. Từ khoảng năm 1732, các tác phẩm âm nhạc bắt đầu được sáng tác riêng cho piano, mở ra thời kỳ piano giữ vai trò nhạc cụ biểu diễn chính.
Hai hướng phát triển của piano sau năm 1750
Sau năm 1750, piano cổ điển phát triển theo hai trường phái chính:
- Tại Anh: Piano được thiết kế nặng hơn, chắc chắn hơn, với âm thanh lớn và mạnh mẽ.
- Tại khu vực Đức – Áo: Xuất hiện dòng piano nhẹ hơn, cấu trúc đơn giản, được gọi là piano xứ Viên, do Johann Andreas Stein phát triển. Đây chính là loại đàn mà Haydn, Mozart và Beethoven đã sử dụng để sáng tác và biểu diễn.
Cải tiến kỹ thuật và sự bùng nổ của piano
Khi piano ngày càng phổ biến, nhu cầu tăng âm lượng và độ vang trở nên cấp thiết. Để đạt được điều đó, dây đàn phải dày hơn, lực căng lớn hơn, kéo theo yêu cầu về khung đàn chắc chắn hơn. Ban đầu, khung đàn chủ yếu làm bằng gỗ, sau đó được gia cố bằng các thanh chằng chéo để tăng độ bền.
Đến năm 1820, Thomas Allen đã thử nghiệm việc sử dụng các ống kim loại để giữ căng dây đàn. Tiếp đó, nhà sản xuất người Anh John Broadwood bắt đầu áp dụng các tấm kim loại nhằm chịu lực căng lớn hơn, thay thế dần cho kết cấu gỗ truyền thống.
Một bước ngoặt quan trọng xảy ra vào năm 1825, khi Alpheus Babcock phát minh ra khung đàn bằng gang đúc. Năm 1843, Jonas Chickering tiếp tục phát triển thiết kế này với khung vành liền, trở thành đặc trưng của các cây piano cánh hiện đại.
Ngoài ra, kỹ thuật chằng dây chéo (overstringing) do Henri Pape giới thiệu năm 1828 và được Steinway đăng ký bản quyền năm 1859 đã giúp bố trí dây bass dài hơn trong thân đàn ngắn gọn, đồng thời tăng đáng kể độ cộng hưởng của bảng âm (soundboard).
Piano bước vào kỷ nguyên sản xuất hàng loạt
Từ đầu thế kỷ 19, piano bắt đầu được sản xuất quy mô lớn, song hành với sự ra đời của nhiều hãng chế tác danh tiếng. Các công ty này dần hoàn thiện thiết kế piano dựa trên nền tảng của piano cánh, và đến khoảng năm 1821, hình dáng cơ bản của piano hiện đại đã được định hình rõ ràng.
Lời kết
Piano không chỉ là một nhạc cụ, mà còn là hành trình dài của nghệ thuật, cảm xúc và trí tuệ con người. Hiểu về lịch sử và bản chất của piano sẽ giúp mỗi người yêu nhạc trân trọng hơn từng âm thanh vang lên từ phím đàn.
👉 Hãy theo dõi Piano Mozart để cập nhật nhiều kiến thức thú vị về piano, âm nhạc, kinh nghiệm chọn đàn và cảm hứng nghệ thuật mỗi ngày. Piano Mozart luôn đồng hành cùng bạn trên con đường khám phá và nuôi dưỡng đam mê âm nhạc 🎹✨
